Ο πρέσβης των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ, Μάθιου Γ. Γουίτακερ, έστειλε σαφές μήνυμα ενόψει της Συνόδου Κορυφής στην Άγκυρα: η ευρωπαϊκή άμυνα, κατά την Ουάσιγκτον, δεν πρέπει να αποκλείει την Τουρκία και άλλους μη ΕΕ συμμάχους της Συμμαχίας.
Η τοποθέτηση έγινε χθες σε ενημέρωση δημοσιογράφων για την ατζέντα της Συνόδου Κορυφής του ΝΑΤΟ, με τον Αμερικανό πρέσβη να δηλώνει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες καλωσορίζουν τις ευρωπαϊκές προσπάθειες για αύξηση της αμυντικής παραγωγής, αλλά δεν στηρίζουν ευρωπαϊκές αμυντικές πρωτοβουλίες που αποκλείουν συμμάχους του ΝΑΤΟ εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, «συμπεριλαμβανομένης της Τουρκίας».
Η δήλωση έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την Ελλάδα, καθώς ανοίγει το ζήτημα της συμμετοχής της Τουρκίας σε ευρωπαϊκά ή ευρύτερα διατλαντικά αμυντικά σχήματα, την ώρα που η Άγκυρα παραμένει εκτός ΕΕ, αλλά διεκδικεί ρόλο μέσα από το ΝΑΤΟ και την αμυντική της βιομηχανία.
Ο Μάθιου Γ. Γουίτακερ είναι ο μόνιμος αντιπρόσωπος των Ηνωμένων Πολιτειών στο ΝΑΤΟ από τον Απρίλιο του 2025.
Αυτό σημαίνει ότι οι δηλώσεις του αποτυπώνουν τη γραμμή με την οποία η Ουάσιγκτον προσέρχεται στη συζήτηση για την επόμενη φάση της Συμμαχίας: περισσότερες αμυντικές δαπάνες από τους Ευρωπαίους, μεγαλύτερη παραγωγή οπλικών συστημάτων, ενίσχυση της αμυντικής βιομηχανίας και λιγότεροι αποκλεισμοί εντός του ΝΑΤΟ.
Ευρωπαϊκά αμυντικά προγράμματα και για την Τουρκία
Στην συνέντευξη Τύπου, ο Γουίτακερ αναφέρθηκε στην ανάγκη αύξησης της αμυντικής παραγωγής και μείωσης των κανονιστικών εμποδίων στην Ευρώπη. Ωστόσο, ξεκαθάρισε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν στηρίζουν διατυπώσεις σε ευρωπαϊκές αμυντικές πρωτοβουλίες που θα απέκλειαν συμμάχους εκτός ΕΕ.
Με απλά λόγια, η Ουάσιγκτον λέει «ναι» στην ενίσχυση της ευρωπαϊκής άμυνας, αλλά «όχι» σε μια ευρωπαϊκή αμυντική αγορά κλειστή μόνο για κράτη και εταιρείες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Αυτό αφορά άμεσα τις συζητήσεις για ευρωπαϊκές συμπαραγωγές, κοινές προμήθειες, αμυντικά ταμεία, προγράμματα βιομηχανικής συνεργασίας και χρηματοδοτικά εργαλεία. Οι ΗΠΑ θέλουν τα σχήματα αυτά να μένουν ανοιχτά σε συμμάχους του ΝΑΤΟ που δεν είναι μέλη της ΕΕ, όπως οι ίδιες οι Ηνωμένες Πολιτείες, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Νορβηγία και η Τουρκία.
Η ειδική αναφορά στην Τουρκία είναι το σημείο που δίνει ελληνικό βάρος στη δήλωση. Η Τουρκία δεν είναι μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είναι όμως μέλος του ΝΑΤΟ και έχει αναπτύξει σημαντική αμυντική βιομηχανία, με παρουσία σε drones, πυραυλικά συστήματα, τεθωρακισμένα, ναυπηγικά προγράμματα και ηλεκτρονικά συστήματα.
Η Τουρκία στην αμυντική εξίσωση
Για την Αθήνα, η αναφορά στην Τουρκία ανοίγει κρίσιμο ζήτημα για το ποιοι θα έχουν πρόσβαση στα ευρωπαϊκά αμυντικά προγράμματα, τις συμπαραγωγές και τις χρηματοδοτήσεις.
Η Αθήνα στηρίζει την ενίσχυση της ευρωπαϊκής άμυνας και της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας. Όμως η αμερικανική θέση υπέρ της συμμετοχής μη ΕΕ συμμάχων του ΝΑΤΟ δημιουργεί ένα δύσκολο ερώτημα: μπορεί η Ευρώπη να χρηματοδοτεί, να οργανώνει ή να διευκολύνει αμυντικά σχήματα στα οποία θα έχει πρόσβαση και η Τουρκία, όταν η Άγκυρα διατηρεί αναθεωρητική στάση απέναντι στην Ελλάδα και την Κύπρο;
Η Ουάσιγκτον βλέπει το θέμα μέσα από τη συνοχή του ΝΑΤΟ και τη διατλαντική αμυντική παραγωγή. Η Αθήνα το βλέπει αναγκαστικά και μέσα από το πρίσμα της ασφάλειας στο Αιγαίο, στην Ανατολική Μεσόγειο και στην Κύπρο.
Εκεί βρίσκεται και η πολιτική σημασία της αναφοράς Γουίτακερ. Δεν αφορά μόνο τους κανόνες συμμετοχής σε αμυντικά προγράμματα, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οι ΗΠΑ θέλουν να συνδεθεί η ευρωπαϊκή άμυνα με το ΝΑΤΟ και τους μη ΕΕ συμμάχους του.
Η Σύνοδος στην Άγκυρα και το 5% στην άμυνα
Η δήλωση του Αμερικανού πρέσβη έγινε στο πλαίσιο της προετοιμασίας για τη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα. Εκεί, σύμφωνα με τον Γουίτακερ, θα γίνει αποτίμηση της προόδου των συμμάχων ως προς τη Δέσμευση της Χάγης για αμυντικές δαπάνες στο 5% του ΑΕΠ.
Ο Αμερικανός πρέσβης τόνισε ότι δεν αρκεί η αύξηση των αμυντικών προϋπολογισμών ως αριθμός. Το κρίσιμο, όπως είπε, είναι οι δαπάνες να μετατρέπονται σε πραγματικές στρατιωτικές δυνατότητες.
Η Ουάσιγκτον ζητά από τους Ευρωπαίους συμμάχους να αναλάβουν μεγαλύτερο βάρος στη συμβατική άμυνα της ευρωπαϊκής ηπείρου. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, σύμφωνα με τον Γουίτακερ, «δεν πηγαίνουν πουθενά», αλλά έχουν παγκόσμιες ευθύνες και περιμένουν από τους συμμάχους τους να σηκώσουν μεγαλύτερο μερίδιο της ευρωπαϊκής άμυνας.
Στην ίδια ενημέρωση, ο Αμερικανός πρέσβης ανέφερε ότι ορισμένοι σύμμαχοι κινούνται ταχύτερα, όπως η Πολωνία, οι σκανδιναβικές χώρες, οι χώρες της Βαλτικής και η Γερμανία, ενώ άλλοι υστερούν είτε επειδή δεν δαπανούν αρκετά είτε επειδή δεν έχουν αξιόπιστη πορεία προς τον στόχο του 5%.
Η αμερικανική πίεση για το 5% στην άμυνα
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε και η απάντηση του Γουίτακερ όταν ρωτήθηκε αν οι ΗΠΑ εξετάζουν μέτρα για συμμάχους που υστερούν και δεν έχουν αξιόπιστη πορεία προς το 5%.
Η απάντησή του ήταν σύντομη αλλά αποκαλυπτική: «Ναι, αλλά δεν πρόκειται να μιλήσω γι’ αυτό σε αυτή την ενημέρωση».
Η φράση δείχνει ότι η συζήτηση για τις αμυντικές δαπάνες δεν περιορίζεται σε γενικές παροτρύνσεις. Η Ουάσιγκτον εξετάζει τρόπους πίεσης προς τους συμμάχους που δεν ακολουθούν τον ρυθμό που ζητά η κυβέρνηση Τραμπ.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η αναφορά στην Ισπανία. Ο Γουίτακερ είπε ότι ο Πρόεδρος Τραμπ είναι απογοητευμένος από τη Μαδρίτη, τόσο για ζητήματα πρόσβασης σε βάσεις και υπερπτήσεων κατά την Επιχείρηση Epic Fury όσο και για την απροθυμία της να παρουσιάσει αξιόπιστη πορεία προς το 5%.
Η σύνδεση αμυντικών δαπανών, βάσεων, υπερπτήσεων και πολιτικής ευθυγράμμισης είναι ένα από τα βασικά μηνύματα της αμερικανικής γραμμής ενόψει της Συνόδου.
Αμερικανική παρουσία στην Ευρώπη υπό επανεξέταση
Ο Γουίτακερ αναφέρθηκε και στην επανεξέταση της παρουσίας των αμερικανικών δυνάμεων στην Ευρώπη.
Σύμφωνα με όσα είπε, το αμερικανικό Πεντάγωνο πραγματοποιεί εξάμηνη αξιολόγηση για τη διάταξη και τη στάθμευση των δυνάμεων των ΗΠΑ στην Ευρώπη, με συμμετοχή της EUCOM και διαβουλεύσεις με το Κογκρέσο και τους συμμάχους. Ο ίδιος υποστήριξε ότι πρόκειται για στρατιωτική και όχι πολιτική αξιολόγηση, η οποία θα βασιστεί στις απειλές και στις ανάγκες των Ηνωμένων Πολιτειών.
Η αναφορά αυτή συνδέεται με τη βασική αμερικανική θέση ότι οι Ευρωπαίοι πρέπει να αναλάβουν μεγαλύτερο βάρος στη συμβατική άμυνα της ηπείρου τους.
Η Ουάσιγκτον δεν δηλώνει αποχώρηση από την Ευρώπη. Δηλώνει, όμως, ότι επανεξετάζει την παρουσία της, τις βάσεις, τις διευκολύνσεις και τη συμβολή της στο ΝΑΤΟ, με βάση τις παγκόσμιες προτεραιότητές της.
Η ευρωπαϊκή άμυνα μέσα από το φίλτρο του ΝΑΤΟ
Η Ουάσιγκτον συνδέει την ευρωπαϊκή αμυντική παραγωγή με τη συνοχή του ΝΑΤΟ. Ζητά από τους Ευρωπαίους περισσότερες δαπάνες και μεγαλύτερη παραγωγή οπλικών συστημάτων, αλλά ταυτόχρονα απορρίπτει μια ευρωπαϊκή άμυνα που θα αφήνει εκτός μη ΕΕ συμμάχους της Συμμαχίας.
Για την Ελλάδα, το μήνυμα είναι σύνθετο. Από τη μία, η ενίσχυση της ευρωπαϊκής άμυνας είναι αναγκαία. Από την άλλη, η αμερικανική πίεση για συμμετοχή μη ΕΕ συμμάχων ανοίγει χώρο και για την Τουρκία, σε μια περίοδο που η Άγκυρα επιδιώκει να ενισχύσει τον ρόλο της ως αμυντική και γεωπολιτική δύναμη.
Η Σύνοδος Κορυφής στην Άγκυρα δεν θα κριθεί μόνο από τους αριθμούς των αμυντικών δαπανών. Θα δείξει και πώς αντιλαμβάνονται οι ΗΠΑ τη σχέση ΝΑΤΟ, Ευρώπης και Τουρκίας στη νέα αμυντική αρχιτεκτονική.
