Η ελληνοτουρκική κρίση 2020 δεν τελείωσε με την αποκλιμάκωση του Oruc Reis. Τα στοιχεία του ΓΕΕΘΑ για τις τουρκικές παραβιάσεις δείχνουν ότι η ένταση στο Αιγαίο παγιώθηκε ως καθημερινός μηχανισμός πίεσης για τις Ένοπλες Δυνάμεις.
Γράφει η Ιωάννα Ηλιάδη
Το Armyvoice συνεχίζει τη σειρά άρθρων για την ελληνοτουρκική κρίση του 2020 και τις συνέπειές της. Στο πρώτο μέρος, είδαμε πώς ο Έβρος, το Αιγαίο και η Ανατολική Μεσόγειος διαμόρφωσαν ένα νέο πρότυπο κρίσης.
Στο δεύτερο μέρος, το βλέμμα στρέφεται στην καθημερινή πλευρά αυτής της κρίσης: στις τουρκικές παραβιάσεις, στις αναχαιτίσεις, στις εμπλοκές, στις υπερπτήσεις και στη διαρκή επιχειρησιακή πίεση που ασκείται στις Ένοπλες Δυνάμεις.
Γιατί η ελληνοτουρκική ένταση δεν υπάρχει μόνο όταν βγαίνει ένα ερευνητικό σκάφος ή όταν οι στόλοι αναπτύσσονται στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο. Υπάρχει και στις ημέρες που δεν βρίσκονται στην κορυφή της επικαιρότητας. Υπάρχει στις καταγραφές του ΓΕΕΘΑ, στις επιφυλακές, στις αναχαιτίσεις και στον μόνιμο κίνδυνο ενός λάθους υπολογισμού.
Οι αριθμοί του ΓΕΕΘΑ μετά το 2020
Τα συγκεντρωτικά στοιχεία του ΓΕΕΘΑ για τον εναέριο χώρο δείχνουν ότι η ένταση μετά την κρίση του 2020 δεν εξαφανίστηκε. Άλλαξε ένταση, μορφή και ρυθμό, αλλά παρέμεινε ανοιχτή.
Το 2022 ήταν η χρονιά της μεγάλης κορύφωσης. Σύμφωνα με τα συγκεντρωτικά στοιχεία του ΓΕΕΘΑ, καταγράφηκαν 11.258 παραβιάσεις του Εθνικού Εναέριου Χώρου, 2.286 παραβάσεις Κανόνων Εναέριας Κυκλοφορίας, 282 οπλισμένοι σχηματισμοί/αεροσκάφη, 333 εμπλοκές, 234 υπερπτήσεις εθνικού εδάφους και 2.758 αεροσκάφη.
Το 2023 οι αριθμοί μειώθηκαν, αλλά δεν μηδενίστηκαν: 1.172 παραβιάσεις Εθνικού Εναέριου Χώρου, 334 παραβάσεις ΚΕΚ, 74 οπλισμένοι σχηματισμοί/αεροσκάφη, 87 εμπλοκές, 21 υπερπτήσεις και 432 αεροσκάφη.
Το 2024, στα συγκεντρωτικά στοιχεία του ΓΕΕΘΑ εμφανίζονται 301 παραβάσεις ΚΕΚ και 201 αεροσκάφη, χωρίς καταγεγραμμένες παραβιάσεις Εθνικού Εναέριου Χώρου, εμπλοκές ή υπερπτήσεις στον σχετικό πίνακα.
Το 2025, όμως, η εικόνα αλλάζει ξανά: 711 παραβάσεις ΚΕΚ, 225 παραβιάσεις Εθνικού Εναέριου Χώρου, 10 οπλισμένοι σχηματισμοί/αεροσκάφη και 366 αεροσκάφη.
Και το 2026, μόνο στο πρώτο πεντάμηνο, τα στοιχεία του ΓΕΕΘΑ δείχνουν ήδη 289 παραβάσεις ΚΕΚ, 200 παραβιάσεις Εθνικού Εναέριου Χώρου, 7 οπλισμένους σχηματισμούς/αεροσκάφη, 3 εμπλοκές και 192 αεροσκάφη.
Οι αριθμοί αυτοί δεν δείχνουν μια σταθερή, ευθύγραμμη κλιμάκωση. Δείχνουν όμως κάτι πιο σημαντικό: ότι η ελληνοτουρκική κρίση δεν κλείνει οριστικά όταν τελειώνει μια συγκεκριμένη φάση έντασης. Παραμένει ως μηχανισμός πίεσης, με εξάρσεις, υφέσεις και επανεμφανίσεις.
Οι παραβιάσεις ως δείκτης μόνιμης έντασης
Οι Ιωάννης Χουλής, Marius Mehrl και Κώστας Υφαντής, στη μελέτη τους Arms Racing, Military Build-Ups and Dispute Intensity: Evidence from the Greek-Turkish Rivalry, 1985–2020, εξετάζουν την ελληνοτουρκική αντιπαλότητα την περίοδο 1985–2020 και χρησιμοποιούν τις τουρκικές εισόδους στον ελληνικά διεκδικούμενο εναέριο χώρο ως δείκτη έντασης. Όπως σημειώνουν, επειδή οι διεκδικήσεις στον εναέριο χώρο αποτελούν ισχυρό στοιχείο της ελληνοτουρκικής διένεξης, οι παραβιάσεις είναι κατάλληλο μέτρο για την ένταση με την οποία η Τουρκία προωθεί τη σύγκρουση.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα. Διότι οι παραβιάσεις συχνά αντιμετωπίζονται ως κάτι γνωστό, σχεδόν αναμενόμενο. Ωστόσο, στη βιβλιογραφία δεν διαβάζονται απλώς ως «ρουτίνα». Διαβάζονται ως μορφή χαμηλής έντασης αντιπαράθεσης, η οποία μπορεί να δείξει πότε ανεβαίνει η στρατιωτική πίεση μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας.
Οι ίδιοι συγγραφείς σημειώνουν ότι οι παραβιάσεις εναέριου χώρου είναι «κεντρικές» στη διένεξη, ότι αυξάνονται από το 2013 και ότι το 2020 όδευε να γίνει χρονιά-ρεκόρ. Επισημαίνουν επίσης ότι η στρατιωτική ένταση που κράτησε σχεδόν 45 ημέρες το 2020 έφερε τα ναυτικά Ελλάδας και Τουρκίας στο χείλος βίαιης σύγκρουσης.
Με άλλα λόγια, το Αιγαίο δεν λειτουργεί απλώς ως γεωγραφικός χώρος όπου καταγράφονται περιστατικά. Λειτουργεί ως πεδίο καθημερινής τριβής, όπου η ένταση μπορεί να παραμένει κάτω από το όριο του πολέμου, αλλά όχι έξω από τον κίνδυνο.
Όταν οι εξοπλισμοί τροφοδοτούν την ένταση
Το βασικό εύρημα της μελέτης των Χουλη, Mehrl και Υφαντή είναι ακόμη πιο ενδιαφέρον: οι αυξήσεις στις τουρκικές στρατιωτικές δαπάνες συνδέονται με αύξηση των παραβιάσεων.
Οι συγγραφείς χρησιμοποιούν στοιχεία για τις τουρκικές εισόδους στον ελληνικά διεκδικούμενο εναέριο χώρο και για τις στρατιωτικές δαπάνες Ελλάδας και Τουρκίας. Στον πίνακα των περιγραφικών στατιστικών εμφανίζονται 35 παρατηρήσεις για τις παραβιάσεις εναέριου χώρου και 36 παρατηρήσεις για τις στρατιωτικές δαπάνες. Στα ARMA μοντέλα, ο συντελεστής για τις τουρκικές στρατιωτικές δαπάνες είναι θετικός και φτάνει περίπου στο 0,62 σε βασικές εκδοχές του μοντέλου.
Οι ίδιοι γράφουν ότι η Τουρκία έχει δαπανήσει σταθερά περισσότερα από την Ελλάδα σε στρατιωτικές δαπάνες και ότι, για μεγάλο μέρος της περιόδου που εξετάζουν, οι τουρκικές στρατιωτικές δαπάνες και οι παραβιάσεις κινούνται μαζί.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα δεν χρειάζεται αποτροπή. Σημαίνει όμως ότι η στρατιωτική ισχύς, όταν δεν συνοδεύεται από πολιτική αποκλιμάκωσης και θεσμικούς διαύλους διευθέτησης, μπορεί να γίνει μέρος ενός κύκλου μόνιμης έντασης.
Η Ελλάδα οφείλει να έχει ισχυρή αποτροπή. Αλλά η αποτροπή δεν μπορεί να είναι η μόνη πολιτική. Αν δεν υπάρχει παράλληλα στρατηγική αποκλιμάκωσης, η επιχειρησιακή πίεση μεταφέρεται συνεχώς στις Ένοπλες Δυνάμεις.
Τι σημαίνει μόνιμη επιχειρησιακή πίεση
Για τον πολίτη, μια παραβίαση μπορεί να είναι ένας αριθμός σε έναν μηνιαίο ή ετήσιο πίνακα. Για τις Ένοπλες Δυνάμεις, όμως, κάθε παραβίαση σημαίνει επιτήρηση, αξιολόγηση, απογείωση, αναχαίτιση, ετοιμότητα και κόστος.
Σημαίνει ώρες πτήσης. Σημαίνει φθορά μέσων. Σημαίνει προσωπικό σε διαρκή ένταση. Σημαίνει επιβάρυνση μηχανικών, χειριστών, επιτελείων και μονάδων. Σημαίνει επίσης ότι ο κίνδυνος ατυχήματος ή λάθους υπολογισμού δεν είναι θεωρητικός.
Το 2022, με 333 εμπλοκές και 234 υπερπτήσεις, η καθημερινή πίεση δεν ήταν απλώς στατιστική. Ήταν επιχειρησιακή πραγματικότητα.
Ακόμη και όταν οι αριθμοί πέφτουν, όπως το 2023 ή το 2024, το σύστημα δεν επιστρέφει σε πραγματική κανονικότητα. Το γεγονός ότι το 2025 καταγράφονται ξανά 225 παραβιάσεις Εθνικού Εναέριου Χώρου και ότι στο πρώτο πεντάμηνο του 2026 έχουν ήδη καταγραφεί 200, δείχνει ότι η ένταση παραμένει διαθέσιμη ως εργαλείο πίεσης.
Από τις παραβιάσεις στις ναυτικές κρίσεις
Η κρίση του 2020 έδειξε ότι η πίεση δεν περιορίζεται σε ένα μόνο πεδίο. Μπορεί να ξεκινά από το Αιγαίο, να μεταφέρεται στην Ανατολική Μεσόγειο και να συνδέεται με θαλάσσιες ζώνες, ενεργειακές έρευνες, NAVTEX, Κύπρο, συμμαχίες και ευρωπαϊκές ισορροπίες.
Η Ayfer Erdoğan, στο άρθρο της The Legal and Political Dimensions of the Eastern Mediterranean Crisis, γράφει ότι η βασική πρόκληση στην Ανατολική Μεσόγειο αφορά τη διανομή πιθανών αποθεμάτων φυσικού αερίου, η οποία αναγκαστικά συνδέεται με την οριοθέτηση θαλάσσιων συνόρων. Υπογραμμίζει επίσης ότι η κρίση κλιμακώθηκε σε σημείο όπου τρεις σύμμαχοι του ΝΑΤΟ, Ελλάδα, Τουρκία και Γαλλία, έφτασαν στο χείλος στρατιωτικής αντιπαράθεσης μετά την αποστολή του Oruç Reis στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η ίδια υπενθυμίζει ότι η ΑΟΖ, με βάση την UNCLOS, μπορεί να εκτείνεται έως 200 ναυτικά μίλια, δηλαδή 370 χιλιόμετρα, από τις γραμμές βάσης. Αυτό είναι κρίσιμο, γιατί δείχνει πώς μια νομική διαφορά για θαλάσσιες ζώνες μπορεί να μετατραπεί σε στρατιωτική ένταση, όταν συνοδεύεται από ερευνητικά σκάφη και πολεμικά πλοία.
Η νομική αντιπαράθεση γίνεται επιχειρησιακή όταν μπαίνουν στο πεδίο ναυτικές μονάδες. Και η επιχειρησιακή πίεση γίνεται πολιτική κρίση όταν δεν υπάρχουν ενεργοί και αξιόπιστοι μηχανισμοί αποκλιμάκωσης.
Η τουρκική πίεση ως στρατηγική παρουσίας
Η Jana Jabbour, στο La Turquie: une puissance émergente qui n’a pas les moyens de ses ambitions , ερμηνεύει την τουρκική στάση όχι ως τυχαία επιθετικότητα, αλλά ως στρατηγική μιας αναδυόμενης περιφερειακής δύναμης που επιδιώκει αναγνώριση, αυτονομία και ρόλο στην Ανατολική Μεσόγειο. Γράφει ότι, το καλοκαίρι του 2020, η Τουρκία ανέπτυξε το Oruç Reis σε περιοχή που διεκδικούσε η Αθήνα, προκαλώντας νέα κλιμάκωση.
Η Jabbour σημειώνει ότι η Άγκυρα αισθανόταν «περικυκλωμένη, παρακαμφθείσα και απομονωμένη» από μια διάταξη στην οποία συμμετείχαν Ελλάδα, Κύπρος, Ισραήλ και Αίγυπτος. Επισημαίνει επίσης ότι, στηριγμένη σε στρατιωτική στάση, η Τουρκία ήθελε να δείξει ότι δεν μπορεί να αγνοηθεί και ότι καμία διανομή των πόρων της περιοχής δεν μπορεί να γίνει χωρίς αυτήν.
Αυτή η ανάγνωση δεν δικαιολογεί την τουρκική πολιτική. Βοηθά όμως να κατανοηθεί γιατί οι παραβιάσεις, οι NAVTEX, οι έρευνες και οι ναυτικές κινήσεις δεν είναι αποσπασματικά επεισόδια. Είναι μέρος μιας στρατηγικής πίεσης που έχει στόχο να αναγκάζει την άλλη πλευρά να αντιδρά και να διαπραγματεύεται υπό πίεση.
Η κανονικοποίηση της έντασης
Το πιο επικίνδυνο στοιχείο της ελληνοτουρκικής αντιπαλότητας δεν είναι μόνο η μεγάλη κρίση. Είναι η κρίση που γίνεται καθημερινότητα.
Όταν οι παραβιάσεις επαναλαμβάνονται, όταν οι αναχαιτίσεις θεωρούνται αναμενόμενες, όταν οι εμπλοκές μπαίνουν σε πίνακες και όταν η επιφυλακή γίνεται μόνιμη κατάσταση, τότε ο κίνδυνος δεν εξαφανίζεται. Αντίθετα, ενσωματώνεται στη λειτουργία του συστήματος.
Ο Πέτρος Βιολάκης, στο Putting the Common Security and Defense Policy in the Eastern Mediterranean under Scrutiny: Türkiye’s Conflicting Role, εξετάζοντας την Ανατολική Μεσόγειο, το Αιγαίο και τον ρόλο της Τουρκίας απέναντι στην ευρωπαϊκή πολιτική ασφάλειας και άμυνας, συνδέει τις προκλήσεις αυτές με τη στρατιωτικοποίηση της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής, τις μεταναστευτικές ροές, τις διεκδικήσεις και τα αφηγήματα γύρω από ελληνικά και κυπριακά νησιά και θάλασσες.
Αυτό είναι το ευρύτερο πλαίσιο μέσα στο οποίο πρέπει να διαβαστούν και οι αριθμοί του ΓΕΕΘΑ. Δεν δείχνουν απλώς πόσες φορές υπήρξε παραβίαση. Δείχνουν πώς η ελληνοτουρκική κρίση συνεχίζεται κάτω από το όριο του πολέμου, αλλά πάνω από το όριο της πραγματικής ειρήνης.
Η αποτροπή χρειάζεται και πολιτική διέξοδο
Οι Ένοπλες Δυνάμεις κρατούν καθημερινά το πεδίο. Αυτό είναι η αποστολή τους. Όμως η μόνιμη μεταφορά του βάρους στις Ένοπλες Δυνάμεις δεν μπορεί να είναι ολοκληρωμένη στρατηγική.
Η αποτροπή χρειάζεται μέσα, προσωπικό, εκπαίδευση, διαθεσιμότητες και πολιτική στήριξη. Χρειάζεται όμως και πολιτικό ορίζοντα. Αν η πολιτική περιορίζεται στο να διαχειρίζεται κάθε κρίση όταν αυτή εμφανιστεί, τότε η επόμενη κρίση απλώς μετατίθεται.
Η ελληνοτουρκική κρίση του 2020 δεν έμεινε στο Oruc Reis. Συνεχίζεται ως μηχανισμός πίεσης στο Αιγαίο. Τα στοιχεία του ΓΕΕΘΑ μετά το 2020 δείχνουν ότι η ένταση έχει εξάρσεις και υφέσεις, αλλά δεν έχει κλείσει.
Οι τουρκικές παραβιάσεις είναι ένας τρόπος με τον οποίο η κρίση παραμένει ανοιχτή, πιέζοντας διαρκώς τις Ένοπλες Δυνάμεις και αφήνοντας πάντα ανοιχτό τον κίνδυνο της επόμενης κλιμάκωσης.
Στο επόμενο μέρος: Πώς οι εξοπλισμοί, η αποτροπή και οι συμμαχίες μετά το 2020 άλλαξαν την ισορροπία, αλλά δεν απάντησαν από μόνες τους στο πρόβλημα της μόνιμης έντασης.
