«Στρατηγική πυξίδα» ΕΕ: Η Ευρωπαϊκή Άμυνα «όμηρος» του ΝΑΤΟ – Η ευρωπαϊκή αμυντική αυτονομία παραμένει άπιαστο όνειρο
Γράφει ο Αντιστράτηγος (ε.α) Δημήτριος Μπονώρας*
Στις 21 Μαρ 2022 εγκρίθηκε η «Στρατηγική Πυξίδα» της ΕΕ. Σκοπός της είναι να κάνει την ΕΕ ικανή να έχει μια γεωπολιτική παρουσία μέσα από την προστασία των πολιτών της, των αξιών της και των συμφερόντων της.
Το πρώτο κεφάλαιο του εγκεκριμένου κειμένου της «Στρατηγικής Πυξίδας» έχει τίτλο «Ο Κόσμος που Αντιμετωπίζουμε» (The World we Face). Στο κεφάλαιο αυτό γίνεται μια σύντομη περιγραφή των απειλών και των κινδύνων που αντιμετωπίζει η ΕΕ.
Το Συμβούλιο των Υπουργών Άμυνας στις 16 Ιουν 2020 ανέθεσε στον Ύπατο Εκπρόσωπο της ΕΕ να συντάξει μια έκθεση για τις απειλές που αντιμετωπίζει η ΕΕ. Η έκθεση αυτή συντάχθηκε και υποβλήθηκε στο τέλος του 2020. Όμως δεν έχει δημοσιευτεί.
Είναι εύλογο να υποστηρίξουμε ότι οι αναφορές για τις απειλές που γίνονται στην «Στρατηγική Πυξίδα» προέρχονται από την εν λόγω έκθεση.
Για να αντιληφθούμε την ουσία των απειλών της ΕΕ θα πρέπει να αποστασιοποιηθούμε από την επικαιρότητα που κυριαρχείται από τον πόλεμο στην Ουκρανία που οφείλεται στην επιθετικότητα της Ρωσίας.
Με τη λέξη «απειλή» περιγράφεται κυρίως η στρατιωτική απειλή ή οι απειλές που κατευθύνονται εναντίον της ύπαρξης ενός κράτους ή της εδαφικής ακεραιότητας. Συνήθως, όταν η απειλή υλοποιείται οδηγούμαστε σε πόλεμο.
Από την άλλη πλευρά οι κίνδυνοι και οι προκλήσεις ασφαλείας έχουν κυρίως αστυνομικό χαρακτήρα. Στην περίπτωση αυτή οι στρατιωτικές δυνάμεις έχουν υποστηρικτικό ρόλο.
Επιπλέον, οι κίνδυνοι και οι προκλήσεις ασφαλείας έχουν υβριδικά χαρακτηριστικά καθώς από την μία πλευρά έχουν καταστροφικές συνέπειες στον οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό χώρο αλλά από την άλλη κινούνται έξω από το κατώφλι του πολέμου.
Όμως ας εστιάσουμε στις απειλές που αντιμετωπίζει η ΕΕ.
Αρχικά έχουμε τις απειλές που προέρχονται από κράτη που δεν είναι μέλη του ΝΑΤΟ. Οι απειλές αυτές αντιμετωπίζονται από το ΝΑΤΟ στο πλαίσιο του άρθρου 5 της Ιδρυτικής του Συνθήκης.
Στη συνέχεια, είναι δυνατόν να έχουμε απειλή από μια χώρα μη μέλος του ΝΑΤΟ εναντίον μιας χώρας που είναι μέλος της ΕΕ αλλά όχι του ΝΑΤΟ.
Επίκαιρο παράδειγμα είναι η Φιλανδία που απειλείται από την Ρωσία. Στην περίπτωση αυτή υπάρχει η πρόβλεψη του άρθρου 42.7 που υποχρεώνει τα κράτη της ΕΕ να συνδράμουν το απειλούμενο κράτος-μέλος.
Η εμπλοκή της ΕΕ σε πόλεμο με ένα μη μέλος του ΝΑΤΟ είναι βέβαιο ότι θα συμπαρασύρει και το ΝΑΤΟ στον πόλεμο, καθώς η πλειοψηφία των κρατών μελών της ΕΕ είναι μέλη της Ατλαντικής Συμμαχίας.
Στην περίπτωση που το ΝΑΤΟ δεν επιθυμεί την εμπλοκή του μπορεί να διαθέσει κρίσιμες νατοϊκές υποδομές και δυνατότητες στην ΕΕ ώστε η ίδια να αντιμετωπίσει την απειλή.
Τέλος, έχουμε την περίπτωση όπου η απειλή προέρχεται από χώρα του ΝΑΤΟ που δεν είναι μέλος της ΕΕ. Χαρακτηριστικό παράδειγμα της περίπτωσης αυτής είναι η απειλή της Τουρκίας εναντίον της Ελλάδας.
Τώρα η ΕΕ είναι υποχρεωμένη να συνδράμει το κράτος που δέχεται την επίθεση στο πλαίσιο του άρθρου 42.7. Όμως δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει τις υποδομές και τις δυνατότητες του ΝΑΤΟ. Αυτό συμβαίνει γιατί η χώρα που επιτίθεται είναι μέλος του ΝΑΤΟ και ασκεί veto στην εμπλοκή της Συμμαχίας.
Εδώ το πρόβλημα γίνεται πολύπλοκο καθώς η ΕΕ πρέπει να δράσει αυτόνομα. Προκείμενου η ΕΕ να είναι ικανή να προστατεύσει τα κράτη -μέλη της αλλά και να έχει μια πραγματικά αυτόνομη αμυντική ικανότητα και κατ’ επέκταση αυτόνομη στρατηγική παρουσία πρέπει να έχει επάρκεια στρατιωτικών δυνάμεων και κατάλληλες στρατιωτικές δυνατότητες.
Έτσι θα μπορεί να αντιμετωπίσει απειλές που δεν καλύπτονται από το ΝΑΤΟ ή που το ΝΑΤΟ δεν θέλει να εμπλακεί.
Η ΕΕ πρέπει να αναπτύξει στρατιωτικές δυνατότητες αλλά και ένα σύστημα διοίκησης και ελέγχου στρατιωτικών δυνάμεων για να μπορεί να αντιμετωπίσει μια κλασσική στρατιωτική απειλή. Επιπρόσθετα, να μπορεί να δρα ανεξάρτητα χωρίς να χρειάζεται να κάνει χρήση των υποδομών του ΝΑΤΟ.
Η ΕΕ θα αποκτήσει πραγματική στρατηγική αυτονομία όταν θα έχει την πολιτική βούληση και τις στρατιωτικές δυνατότητες να προστατέψει ένα κράτος μέλος της από ένα κράτος μέλος του ΝΑΤΟ, που επιτίθεται ή απειλεί ότι θα επιτεθεί.
Η «λυδία λίθος» της στρατηγικής αυτονομίας της ΕΕ είναι να δρα και να αναλαμβάνει πρωτοβουλίες σε περιπτώσεις που τα συμφέροντά της διαφέρουν από τα αντίστοιχα του ΝΑΤΟ.
Μέσα από αυτό το πρίσμα η «Στρατηγική Πυξίδα» δεν φαίνεται να δίνει λύση στην αυτονομία της ΕΕ.
Αντίθετα, υπογραμμίζει ότι η άμυνα της Ευρώπης είναι ευθύνη του ΝΑΤΟ και άρα επιβεβαιώνει την εξάρτηση της ΕΕ στον τομέα της άμυνας από αυτό.
* Επίτιμος Υπαρχηγός ΓΕΣ, Πρώην Γενικός Επιθεωρητής Στρατού, ΜΑ στις «Ευρωπαϊκές και Διεθνείς Σπουδές» του ΕΚΠΑ
